Metamorfose

21 januari 2017

Begin jaren zeventig werd in de kelders van de Universiteit van Stanford een experiment uitgevoerd. Vierentwintig studenten splitsten zich op in een groep van gevangenen en een groep van bewakers. Het experiment zou een bewijs moeten vormen voor het bestaan van situatisme. Situatisme stelt dat de externe situatie bepalend is voor het gedrag van een persoon.

Afijn, u kunt wel raden wat er gebeurde. De ‘bewakers’ in uniform compleet met reflecterende zonnebril ontpopten zich als ware sadisten. Een spontane metamorfose van pacifisme naar sadisme. De ‘gevangenen’ stonden naakt op de gang en de brandblusser kwam er aan te pas om onrust de kop in te drukken. Na vijf dagen dreigde het volledig uit de klauwen te lopen en kwam er abrupt een eind aan het experiment.

Sigmund Freud had het al voorspeld. Van binnen is de mens een beest met on(der)bewuste oerdriften met een dun velletje beschaving aan de buitenkant. Maar veel eerder dan Freud stelde de Heidelbergse Catechismus – een soort lesboek voor kerkgangers – een retorische vraag over het mensbeeld. “Maar zijn wij zo verdorven, dat wij helemaal onbekwaam zijn tot iets goeds en uit op elk kwaad?” Het antwoord is overigens niet helemaal retorisch. Het is een ja, maar…

Over dat ‘maar’ zal ik hier niet verder uitweiden. Dat laat ik over aan de dominees en pastoors en alle anderen die de boodschap van de kerk wensen uit te dragen. Het gaat mij om het ‘van nature slecht zijn’.

Terug naar het Stanford Prison Experiment. In 2007 publiceerde Philip Zimbardo – de bedenker van het experiment – een boek waarin staat beschreven dat niet alle gedrag van de bewakers spontaan was ontstaan. Nu blijkt dat hij zelf de bewakers ertoe aanzette om bepaald gedrag te vertonen.

In 2002, dertig jaar na Stanford, kwam de BBC met een reality-serie waarin het experiment dunnetjes werd overgedaan. Deze keer zonder afspraken vooraf. En waar iedereen met angst en beven het bloed aan de binnenkant van het televisiescherm verwachtte, gebeurde juist het tegenovergestelde. Na een paar afleveringen ontstond er iets van een vriendenclubje. Het tv-avontuur eindigde met een anti-climax.

Kunnen we hiermee vaststellen dat het gevangenis-experiment mislukt is? Dat de mens – zoals positivo’s ons willen laten geloven – zelf zijn leven immer de goede kant uitstuurt? Dat Freud en de kerk het mis hebben met hun ‘van nature slechte aard’?

Ik denk dat het experiment niet mislukt is en dat positivo’s, kerk en Freud het allemaal bij het rechte eind hebben. De geschiedenis heeft mij – en hopelijk niet mij alleen – geleerd dat groepen mensen in staat zijn om zowel hele mooie als hele slechte dingen te doen. De ‘bewakers’ van Stanford zijn dan wel aangezet tot een bepaald gedrag, maar zijn daar niet toe gedwongen. Een van die bewakers vraagt zich tot op de dag van vandaag nog af wat hij had gedaan als hij niet was geprikkeld. Twee wereldoorlogen – en talloze andere conflicten – laten zien dat hardwerkende burgers vrijwillig verworden tot moordende soldaten. En meestal omdat iemand daartoe alleen maar motiveert.

De komende tijd gaat Europa massaal naar de stembus. Het wordt een patriottische lente, zegt Wilders. Wellicht hierbij geïnspireerd door de inaugurele rede van Trump. Wilders en Trump zijn de Zimbardo’s van het wereldwijde Prisoners Experiment. Hopelijk laten we ons niet vrijwillig verleiden door dit soort ‘leiders’ met als gevolg een fatale metamorfose.

 

Terug naar overzicht