Spiegelbeeld

19 augustus 2017

Het is al weer even geleden dat ik u een verhaaltje heb voorgeschoteld. Wekenlang ben ik trouw aan de slag geweest met een column over de vrije wil. En iedere keer vond ik het niet goed genoeg om u het te laten lezen. Na vier weken was ik er helemaal klaar mee. Dan maar geen column meer.

Ik heb me laten vertellen dat zoiets een ‘writersblock’ is. Ik heb me ook laten vertellen dat je alleen uit zo’n schrijfblokkade kunt komen door over iets heel anders te gaan schrijven.

Maar dat valt niet mee als het onderwerp in je hoofd blijft zitten. Het kijken naar een natuurfilm over apen die zichzelf herkennen in het spiegelbeeld van stilstaand water hielp ook niet echt. Want net als de mens kunnen sommige apensoorten – en ongetwijfeld ook andere dieren – zichzelf herkennen in een spiegel. En als je je spiegelbeeld herkent, ben je jezelf bewust van je bestaan. En als je bewust bent van je bestaan kun je kiezen en heb je dus een vrije wil. Dat laatste was mijn conclusie van die film.

Mensen kijken, net als apen, graag in de spiegel. De geschiedenis van de mens heeft vele beeltenissen en geschriften nagelaten die zijn voortgekomen uit de interesse in het zelfbeeld. Of – zoals velen geloven – de mens als afbeelding van zijn schepper.

Ook ik heb in de spiegel kijkend vaak genoeg de vraag gesteld. Wie ben ik en wat doe ik hier? Ik heb u vaker deelgenoot gemaakt van dit ‘waartoe zijn wij op deze aarde’. Nu wil ik een stapje verder gaan. Het gaat over het kunnen stellen van de wezensvraag. Zeg maar de vraag achter de vraag. Waarom vragen wij ons af wie we zijn? Eigenlijk kruip je met deze vraag in je eigen hoofd. Of in het hoofd van de schepper als je daar in gelooft. Je kijkt in de spiegel van de spiegel.

Als je tussen twee spiegels in gaat staan kan je zien wat ik bedoel. Je ziet een eindeloze rij spiegelende zelfbeelden. Een eindeloze reeks matroesjka poppetjes. Bij elk poppetje dat je open maakt, zit een identiek poppetje. Bij elke waarom en hoe-vraag ontstaat een nieuwe waarom en hoe-vraag. Dat gaat eindeloos door. Oneindig. Eeuwig.

Dan is het toch niet zo vreemd dat je als schrijver helemaal klem loopt? Dit onderwerp is gewoon te veel omvattend om op een A-viertje kwijt te kunnen. Maar het is ook te groot om zomaar uit je hoofd te zetten.

In de periode van mijn schrijfblokkade heb ik een paar weken vakantie genomen. Een weekje sporten en daarna een eindje rijden met mijn zoon. Met de cabrio over bergpassen scheuren. Haarspeldend naar boven, eindje wandelen naar een top waar je dan uiteindelijk toch niet kunt komen en daarna weer slingerend naar beneden. Van Zwitserland naar Italië. Pizza eten en een dutje doen. En weer terug over de tornado’s – staat daar op de verkeersborden. Je moet toch wat met je tijd.

Tijd. Tijd heb ik intensief ervaren in het heen en weer slingeren door en over de Alpen. De tijd staat stil voor de indrukwekkende granieten massieven. Althans zo ervaar ik dat. Rotsen zijn roerloos. In rotsen ervaar ik geen tijd. Maar tussen deze tijdloosheid van de rotsen is overal tijd aanwezig. Je ziet het in de talloze witte sliertjes die naar beneden meanderen. Water dat naar beneden stroomt in kleine beekjes door talloze meertjes over watervallen en via groeiende rivieren bij ons in de Noordzee komt. Stromend water is een en al beweging. Het is een en al tijd.

Tijdens een klimwandeling langs een van die witte sliertjes zie je tijd en tijdloosheid bij elkaar komen. De stenen in het stromende water zijn gladder en ronder dan de stenen daarbuiten. Het snelstromende water eet de berg langzaam op. Net als de wortels van de planten en niet te vergeten het gedoe van de mensen met hun gehak, geboor en getunnel. Alles lijkt zo zijn eigen tijd te hebben. De Prediker – was het de wijze koning Salomo? – heeft er ooit een mooie tijdloos geworden tekst over geschreven.

Het menselijke vermogen om zichzelf te herkennen en te kennen en het besef van tijd zijn volgens mij de belangrijkste ingrediënten voor een vrije wil. Immers elke keuze vloeit voort uit wat je nu bent en mettertijd wenst te zijn. Maar naast onze bewuste keuzes wordt ons leventje ook nog eens bepaald door het toeval.

Ons reisdoel was cabrioën door de Alpen. Bij het bestuderen van zo’n nimmer meer in zijn oorspronkelijke vorm terug te vouwen reiskaart viel ons oog op een kwalvormige uitstulping van de Zwitserse grens in Duitsland. Even boven Zürich. Tijdens de terugreis waarbij we natuurlijk ook nog even via Liechtenstein en Oostenrijk moesten – negen landen in vier dagen is jongensachtig leuk – wilden we nog door die grenskwal. Rijden door een grenskwal is per slot van rekening vergelijkbaar met zoiets als willen haarspelden of tornadoën in de Alpen.

Nu wil het toeval dat wij niet wisten dat midden onder de grenskwal het plaatsje Schaffhausen ligt. Met de Rheinfall. De enige echt toeristische attractie die we tijdens ons reisje zijn tegengekomen. Compleet met een fotografeerlijst en liefdeshangslotjes aan het hekwerk. Daar dendert de tijd je in 600 kuub per seconde voorbij. Na dit schouwspel blijven we nog even eten. Een bier- en braadworstende Duitser vraagt ons of we Holländer zijn. Wij braadworsten ook, zij het met cola en antwoorden met ja. Tuurlijk kent hij Bruinisse. Hij heeft jarenlang een zeilboot in Scharendijke gehad. Wat is hier het toeval? Een Duitser die Bru kent? Een ongezochte attractie? Een extra manifestatie van het fenomeen tijd? Zeker is dat dit geen doelbewust gevolg was van onze vrije wil.

De schrijversblokkade is weg. Het onderwerp is gebleven. Advies in de wind geslagen. Eigen keus. De vrije wil, het besef van tijd en toeval blijven stof tot nadenken. Ik vraag me af of dit bewustzijn alleen is weggelegd voor mensen en de op mensen lijkende dieren die in de spiegel kunnen kijken. Het feit dat onderzoeken iets dergelijks nog niet bij andere dieren of planten hebben vastgesteld, zegt mij alleen iets over de vraag van de onderzoeker.

Laten we vooral blijven vragen. Blijven proberen onze Russische poppetjes open te peuteren om bij het volgende poppetje te komen. Dat is een zoektocht waarmee je het leven kunt vullen en invullen. Blijven kijken naar het spiegelbeeld van je spiegelbeeld van je spiegelbeeld (……).

 

Terug naar overzicht